‘Een boek mag je niet te snel wegleggen. Als de eerste dertig, vijftig of honderd bladzijden je zwaar vallen, moet je toch doorbijten, want in heel veel gevallen zal je zien dat de werkelijke schoonheid van de literatuur toch tot je komt.’
Doorzettingsvermogen
Met die ‘notie van beschaving’ ben ik opgevoed, en ik moet erkennen dat ik alleen hierdoor het oeuvre van bijvoorbeeld een Dostojevski ben gaan waarderen: door doorzettingsvermogen. Beschaafde intellectuelen zullen zich hierin herkennen en het met mij eens zijn dat een dergelijk zoeken naar de ware schoonheid in ogenschijnlijk moeilijk begrijpelijke literatuur, muziek of kunst, niet meer van deze tijd is. De beschaving ‘holt achteruit!’
Nieuw soort mens
De Italiaanse schrijver Alessandro Baricco wijt dit aan de opkomst van een ‘nieuw soort mens’, die hij voor het gemak de barbaren noemt.
In een essay met die titel typeert hij onze tijd als een overgangsperiode, waarin we te maken hebben met een ingrijpende culturele revolutie. Hij vergelijkt onze tijd met de opkomst van de Verlichting en de Romantiek. Ook in die periodes, half-zeventiende respectievelijk eind-achttiende eeuw, was er sprake van een ‘cultuurshock’ voor de gevestigde elite. Baricco neemt de Negende symfonie van Beethoven als een voorbode van de Romantiek: destijds verguisd door critici als oppervlakkig, frivool en pompeus. De elite wees het af, maar Beethoven wist er een enorm breed publiek mee te bereiken en zijn symfonie is nu gekend als meesterwerk.
Die nieuwe, romantische mens, typeert Baricco in de persoon van mijnheer Bertin. Het is een man die nog doorzettingsvermogen kende.
Snelle sensatie
De nieuwe mens van nu, Baricco beschrijft hem als een mens met beginnende kieuwen, die onze longen vervangen, vertoont gedrag dat bijna haaks staat op dat van mijnheer Bertin. De moderne mens wil geen moeite doen om kunst, muziek, wijn of verfijnd eten te doorgronden. Hij gaat voor de ‘onmiddellijke sensatie’, voor de snelle beleving. De nieuwe mens surft van de ene beleving naar de volgende betekenis. Het is de mens die gelijktijdig leest, muziek luistert en binnenkomende mailtjes volgt.
Baricco ziet in Umberto Eco’s ‘De naam van de roos’ het eerste boek dat deze ommekeer aanvoelde. Met dit boek ontstond iets nieuws, hij noemt het ‘iets barbaars’. Het is een kwaliteitsboek in de ‘oude romantische termen’, maar gelijktijdig biedt het de snelle sensatie van een spannende thriller. Ofwel, je hoeft nauwelijks iets van Aristoteles, theologie of geschiedenis te weten om toch van deze roman te kunnen genieten.
Monsieur Bertin
Louis Francois Bertin (1766-1841) zouden we in huidige termen een media-tycoon kunnen noemen. Hij bezat de krant Journal des débats, de stem van de Franse zakenburgerij.
Baricco voert hem op als een romantische ziel, een voorbeeld van de huidige culturele intellectueel. In zijn tijd werd hij echter ervaren als ‘een barbaar’ die radicaal brak met hoofse tradities, de waarden van de burgerlijke elite. Zoals wij ons nu nog vereenzelvigen met de waarden van Bertin, zo zullen toekomstige generaties, zo stelt Baricco, zich associëren met de barbaren van nu, de moderne mens met beginnende kieuwen. Waarden van Bertin zijn geduld, inspanning, stilte, tijd en diepgang. De verdedigers van die waarden werpen tegen ‘de barbaren’ een soort Chinese muur op. Een project waarin ontzettend veel energie gaat zitten, terwijl het zinloos is. Want we moeten ons niet wapenen tegen de barbaren. We maken er immers zelf in meer of mindere mate deel van uit.
Moeten wij ons dan maar onverschillig laten mee dobberen op de stroom? Dat bepleit Baricco beslist niet. Hij adviseert de barbaar in ons te zien en er niet tegen te strijden, maar wel kieskeurig te blijven in wat wij van waarde vinden, en wat niet. Zo kunnen wij ons wapenen tegen de verloedering van de televisie of de commercialisering van binnensteden, zonder ‘anderen’ hiervan de schuld te geven. Een warm aanbevolen wijze en optimistische les!
