Aanstaande zaterdag komt Sinterklaas in Vlissingen aan. Hoewel hij lange tijd in onze bibliotheek logeerde, staat volgens mij zijn huis vlak bij de haven: Sarazijnstraat 13, een 17e eeuws woonhuis, opgesierd met de koppen van zijn knechten: Saracenen. Want die stonden volgens Henk van Bentum model voor Zwarte Piet.

Zwarte Piet
De Sint kan anno 2012 bij zijn werk beschikken over een legertje Zwarte Pieten. De zwarte knecht werd, toen nog één, voor het eerst opgevoerd in 1850 in een boekje van Jan Schenkman: Sint Nicolaas en zijn knecht. Daarin wordt Piet afgebeeld in weelderige, zwierige kledij. Hoe Schenkman aan zijn creatie kwam, is onduidelijk.

Ivanhoe
Tot dat in de glossy ‘Sint’ van 2012 Henk van Bentum in zijn artikel ‘Sint-Nicolaasliederen. Toonbeelden van feestvieren’ de (mogelijke) bron van Piet als knecht noemt: de roman ‘Ivanhoe, of de terugkeer der Kruisridders’ van Walter Scott. Daarin wordt verhaald hoe ridders en Tempeliers terugkwamen van hun tochten, vergezeld van zwarte bedienden.

Van Bentum wijst op het verhaal uit de roman waar de boef Front-de-Boeuf een Jood dreigt te roosteren als deze niet betaalt. Front-de-Boeuf betreedt de gevangenis, met in zijn gevolg ‘twee Saraceense slaven des Tempeliers (…) De slaven hadden hun prachtige kleding afgelegd, jakken en broeken van grof linnen aangetrokken, hunne mouwen waren boven de elleboog vast gemaakt…’ Precies als de beschrijving van Piet op de plaatjes uit Schenkman, zegt Van Bentum.

Van bediende naar slaaf
Volgens Van Bentum zou Zwarte Piet dus een Scaraceen zijn en geen Afrikaanse slaaf. Saraceneense bedienden waren immers zachtaardig van karakter en zeer trouw. Ridders vertrouwden ze zelfs hun schatkist toe. Ook de oorspronkelijke Piet van Schenkman is in de eerste druk is lichtgekleurd afgebeeld, maar in latere drukken transformeert hij naar boosaardige zwarte in de kleding van een page, beter passend bij het negentiende eeuwse beeld van slaven.

Van Bentum wijst als verklaring van die verandering op een passage verderop in de ridderroman, waarin Rebekka, van hekserij beschuldigd, op de brandstapel beland, waarnaast vier zwarte slaven stonden die er afschrikwekkend uitzagen en er gemeen bij lachten.

Saraceen of Afrikaan
John Helsloot wijst er echter in een artikel in de Nieuwsbrief van het Meertens Instituut op dat zowel Schenkman als Van Bentum iets belangrijks over het hoofd zien. In de Nederlandse vertaling van de roman van Scott uit de tijd van Schenkman ontbreekt een voetnoot, die wel in de originele derde druk is opgenomen. Daarin verklaart Scott dat de Saraceense slaven niet zelf slaven zijn, maar slaven van Saracenen. Hij wijst voor de zekerheid naar de roman Talisman van Scott, waarin hij expliciet aangeeft dat ‘(…) verscheiden van de vorsten van den kruistogt hadden zwarte slaven in hunnen huishouding ingevoerd, in navolging van de barbaarsche pracht der Sarracenen.’ .

De conclusie van Helsloot is dat de stellige verwijzing naar Ivanhoe door Van Bentum al te gemakkelijk is en dat de bron van Schenkman voor een mysterie zal blijven. Maar in Vlissingen weten we waar hij woont!